Poceci sa Indxima

Pocetkom sezdesetih godina u Sarajevu se formira nekoliko vokalno-instrumentalnih sastava: Eho 61,

Plavi dijamanti, Lutalice, Pauci i Indeksi. Iz ovih grupa postepeno ce niknuti nekoliko znacajnih

pop grupa, posebno INDEKSI i BIJELO DUGME i solo pjevaca, medu kojima je najznacajnijii Zdravko

Colic, koji ce biti kreatori i nosioci Sarajevske pop rok scene. Kako je sarajevska pop rok scena trajala

preko 30 godina, izbacila je tri generacije pop rok muzicara, koji su osamdesetih cinili sam

vrh jugoslovenske pop rok scene. S obzirom na znacaj i kvalitet te scene moze se govoriti i o pop

rok skoli, koja je dala znacajan obol pop kulturi Sarajeva i BiH.

S obzirom na vremensku ogranicenost ovog termina, tesko je detaljnije govoriti o sarajevskoj pop rok sceni ili "Sarajevskoj pop rok skoli" i njenom razvoju tokom protekle tri decenije, ali izdvojit cu, ne samo kao kronicar, vec i aktivni ucesnik u njenom razvoju, one najbitnije periode njenog postojanja, djelovanja, kao i utjecaja na kulturna muzicka zbivanja i kretanja u drugim muzickim centrima, te afirmaciju rok kulture u svim oblastima umjetnosti i njenoj snaznoj prisutnosti u nasem muzickom zivotu, kao i sirem emotivnom i umjetnickom prostoru.

Krajem pedesetih i pocetkom sezdesetih godina Sarajevo je poprilicno udaljeno od glavnih strujanja u umjetnickom, javnom i kulturnom zivotu zemlje. U odnosu na Beograd, Zagreb, Ljubljanu, koji, iako sa izvjesnim zakasnjenjem, ipak znatno brze prate sve relevantne trendove, zanrove i zbivanja u svijetu, Sarajevo ima ulogu autsajdera, koje sa jednom novom mladom generacijom muzicara tek najavljuje bitne preokrete na muzickom podneblju ex. SFRJ.

Pise: Zelimir Altarac- Cicak (BHP)

Pocetkom sezdesetih godina formiraju se prvi tzv. vokalno-instrumentalni sastavi EHO 61, PLAVI DIJAMANTI i PAUCI. Ipak, najznacajnijii predstavnik te prve generacije sarajevskih muzicara je grupa INDEKSI. Prvu postavu cine Slobodan Milosavljevic, Sefko Aksamija, Ismet Arnautalic, Nedim Hadzihasanovic i Alija Hafizovic. U periodu od 1963. do 1966. godine

INDEKSI dozivljavaju znacajne personalne promjene. Na mjesto solo gitariste dolazi Slobodan Kovacevic Bodo, kao i bas gitarista Fadil Redzic iz grupe LUTALICE, a mjesto pjevaca preuzima Davorin Popovic iz grupe PAUCI. Tu im se jos pridruzuje Kornelije Bato Kovac-orgulje i Djordje Kisic-bubnjevi. Tokom slijedece tri decenije rada grupa je dozivjela jos mnoge bitne personalne promjene, ali trio Slobodan Kovac Bodo, Fadil Redic i Davorin Popovic ostaju njena konstanta, koja autorskim radom postaje zastitnim znakom i imidzom grupe. INDEKSI su bili bitna prekretnica za muzicka zbivanja na sarajevskoj pop rok sceni, pa i sire. Ujedno, bili su pravi mali rasadnik muzicara koji su tu sticali prva znacajna iskustva i nakon uspjesne saradnje, odlazeci od njih, kasnije osnivali svoje grupe koje su odigrale znacajnu ulogu u daljim muzickim zbivanjima i u drugim gradovima.

 Nakon saradnje sa INDEKSIMA (u periodu od 1966. do 1968.) Kornelije Bata Kovac odlazi u Beograd i osniva svoju, tada avangardnu KORNI GRUPU, a Djordje Novkovic, koji dolazi na njegovo mjesto, nakon krace saradnje odlazi u Zagreb, i formira novu hit grupu "PRO ARTE". Na mjesto orguljasa iz grupe "CICAK" 1969. godine dolazi Ranko Rihtman, koji sa INDEKSIMA ostaje sve do pocetka rata i svojim radom u mnogome doprinosi kvalitetu grupe.

Pioniri   sarajevske  scene

Sarajevska pop scena 1966. godine dobija i svoj prvi festival popularne muzike "Vas slager sezone", koji prerasta i postaje tradicionalna parada pop produkcije. Pobjednik ovog prvog festivala je mladi kantautor Kemal Monteno sa kompozicijom "Lidija". Monteno je izrastao u jednog od nasih najoriginalnijih autora, kompozitora i pjevaca, koji je umnogome doprinijeo afirmaciji sarajevske pop scene. Uspjesno je saradivao sa grupom INDEKSI, AMBASADORI i mnogim pjevacima.

Uz INDEKSE, kao pionire sarajevske pop rok scene, bitnu ulogu u formiranju njenog muzickog izraza 60-tih godina odigrale su grupe CICAK i KODEKSI, a koje nastaju od clanova grupe PLAVI DIJAMANTI. Ove grupe su bile pravi poligon i rasadnik muzicara, koji su sljedecih godina pa i decenija na najbolji nacin predstavljali sarajevsku pop rok scenu. Dakle, nakon razlaza clanova grupe PLAVI DIJAMANTI, njen idejni tvorac i gitarista Eduard Bogeljic formira novu grupu KODEKSI, a Milic Vukasinovic i Mahmut Ferovic u saradnji sa Rankom Rihtmanom, Draganom Danilovicem i Zoranom Redzicem, grupu "CICAK".

U taj stalni krug promjena i previranja na sarajevskoj pop rok sceni 1966. godine ulazi i sesnaestogodisnji Goran Bregovic, koji je nakon grupa IZOHIPSE I BESTIJE prva znacajnija iskustva sticao sa grupom KODEKSI u kojoj je svirao bas gitaru. Tu su bili jos Eduard Bogeljic-solo gitara, Zeljko Bebek-ritam gitara, Ismeta Dervoz-glas i Paganoto Lucijano-bubnjevi. Goran Bregovic se u KODEKSIMA zadrzao kratko, ali njegovo vrijeme tek dolazi.

Ispaljivanje u "Barutani"

Sve vise se prate aktivna aktuelna muzicka zbivanja u svijetu. Slusaju se strane radio stanice i popularne muzicke emisije, a ponajvise Radio Luksemburg. U nedostatku autorskih djela na koncertima su se izvodile pjesme svjetskih asova rok muzike. Posebno se insistiralo na izvodackom umijecu kao i sto boljoj i vjernijoj reprodukciji originala. U tome su INDEKSI bili uzor mnogim grupama i izvodacima, stekavsi reputaciju pravih majstora na svojim instrumentima i ravnopravno se noseci sa najboljim iz drugih gradova: TIME iz Zagreba, KORNI GRUPOM iz Beograda, SEPTEMBAR iz LJUBLJANE...

Pored popularnih klupskih prostora i mjesta za koncerte i zabavu: "Sloge", "Fisa", "Skenderije" i "Doma mladih", u podrumu studentskog doma "Mladen Stojanovic" djelovao je prvi andergraund (underground) klub "Barutana". U kratkoj istoriji "Barutane" svirali su i kalili se mnogi sarajevski bendovi, ali je ostala zapamcena po programima "Cicak plus Cicak", gdje su zajedno nastupali grupa CICAK i autor ovog teksta, kao voditelj i organizator programa. To je, moze se reci, bila i prva avangardna i altelrnativna klubska scena u ex. SFRJ, gdje su se redoovno slusala najaktuelnija muzicka ostvarenja, pratili aktuelni muzicki zanrovi u svijetu, a posebno predstavnici progresivnog talasa, andergraunda, psihodelik roka, americkog folka, te predstavnika protestne pjesme i hipi pokreta. Tu su se okupljali umjetnici, pjesnici, slikari i muzicari.

Grupa CICAK ulazi u istoriju domaceg roka kao grupa koja je svirala maraton u trajanju od 26 sati, za Novu 1970. godinu u Domu mladih. Ovaj rekord u duzini sviranja obaraju KODEKSI za Novu 1971. godinu, takoder u Domu mladih, svirajuci maraton od 32 sata.

Ambasadori   pop-rock zvuka

Krajem sezdesetih godina na sarajevsku scenu izlazi grupa AMBASADORI koja donosi dosta svjezine, posebno zahvaljujuci duvackoj sekciji Andreja Stefanovica-saksofon i Kresimira Vlasica - truba, a tu su jos Slobodan Vujovic-kompozitor i gitarista Pero Stojanovic, Vlado Pravdic i mladi pjevac Zdravko Colic, koji kasnije prelazi u KORNI GRUPU nakon koje nastavlja solo karijeru, koja postaje fenomen sarajevske i jugoslvoenske pop rok scene.

 U grupi AMBASADORI nakon Zdravka Colica na mjestu pjevaca izmjenjuju se Ismeta Dervoz, Jasna Gospic, Hari Varesanovic, koji kasnije takoder nastavljaju uspjesne solo karijere.

Sarajevske grupe sve vise prostora na svojim koncertima daju autorskim djelima. Dolazi vrijeme autorskog, kompozitorskog, izvodackog i uopste umjetnickog dokazivanja.

INDEKSI prerastaju u bend cijenjen u svim krajevima bivse Jugoslavije, kao predstavnik progresivnog muzickog izraza. Snimaju pjesme "Plima", "Svijet u kojem zivim" i dvanaestominutnu kompoziciju "Negdje na kraju u zatisju", nastalu u saradnji sa autorom ovog izlaganja kao tekstopiscem, sa kojom najavljuju jedan potpuno novi nacin muzickog izraza i razmisljanja. Razbijaju sve dotadasnje ustaljene muzicke forme izlazeci iz okvira vec standardnih klisea muzicke produkcije trominutnih pjesama.

Bez obzira na duzinu trajanja i to u konkurenciji trominutnih hitova, pjesma "Negdje na kraju u zatisju" biva proglasena za najslusaniju pjesmu 1970. godine. Slijedeci ovaj primjer INDEKSA grupe TIME i KORNI GRUPA na svojim albumima upustaju se u slicne eksperimente pisuci pjesme izvan trominutnih formi i ogranicenja.

Sarajevo preuzima primat

Zahvaljujuci svojim predstavnicima sarajevska pop rok scena sve vise skrece paznju drugih, do tada vodecih centara Beograda, Zagreba, Lubljane i Novog Sada, nagovjestavajuci da je uskoro spremna da prevazidje tu njihovu visegodisnju dominaciju i preuzme ulogu centra muzickog zbivanja.

Rok muzika otvara prostor za izrazavanje jednoj novoj avangardnoj generaciji koja istrazuje i trazi nove forme i stil zivota i predstavlja sinonim slobode za mlade. Ona izrazava njihov bunt protiv terora, borbu za gradjanska prava i ljudske slobode, mir i ljubav u svijetu.

Zato se ne treba cuditi kada cuveni engleski kriticar Me Luhan proglasava rok muziku "najunivezalnijim jezikom danasnjice". To je bilo vrijeme promjena. Rok muzika putem svojih vrhunskih predstavnika ulazi u sve segmente umjetnosti i filozofije. Prisutna je u filmu, slikarstvu, knjizevnosti i namece se kao nova kultura misljenja i izrazavanja - kao rok kultura.

Sarajevska pop rok scena dozivljava punu afirmaciju i postaje centar zbivanja drugom polovinom sedamdesetih godina, izlaskom na scenu nase najvece i najuspjesnije rok grupe BIJELO DUGME. Pojavom ove grupe sarajevska pop rok scena dobija i novi muzicki izraz koji sadrzi jednu uspjesnu mjesavinu folk i rok muzike. Za rane radove BIJELOG DUGMETA, kao i njihove prve albume, muzicki kriticari koriste termine pastirski rok, sevdah rok (spoj sevdaha i roka). Njihov mega hit "Tako ti je mala moja kad ljubi Bosanac", sa drugog albuma "Sta bi dao da si na mom mjestu", stice veliki broj sljedbenika u svojim pjesmama sa dodacima pozajmljenim iz dzeza, bluza, roka, pa cak i klasicne muzike.

 Idejni tvorac i voda nase najvece rok grupe Goran Bregovic, karijeru je zapoceo u sarajevskim grupama IZOHIPSE i BESTIJE, da bi prva znacajnija muzicka iskustva sticao sa KODEKSIMA, a prvi put autorski oglasio u grupi JUTRO, nakon koje osniva BIJELO DUGME. Tokom visegodisnje burne karijere grupa je imala vise personalnih izmjena, ali najznacajnije uspjehe je postigla u postavi: Goran Bregovic, Zeljko Bebek, Zoran Redic, Ipe Ivandic, Vlado Pravdic i Laza Ristovski.

Najvecu krizu grupa je imala 1984. godine, kada ju je u aprilu napustio pjevac Zeljko Bebek. Na njegovo mjesto dolazi Mladen Vojicic Tifa, da bi ga nesto poslije zamijenio Alen Islamovic. O BIJELOM DUGMETU su pisani feljtoni, u polemikama za i protiv ukrstala su se najpoznatija novinarska pera, bili su predmet diskusija mnogih politickih foruma, imali su problema i sa zakonom. O svemu tome pisane su knjige, a Bregoviceva izuzetna kameleonska sposobnost prilagodjavanja i reagovanja na impulse savremene rok scene omogucuje mu da uspjesno prebrodi sve rokerske oluje i bure na svom visegodisnjem putu i udje u legendu kao tvorac, autor i kompozitor nase najvece, najuspjesnije i najpopularnije grupe koja je djelovala na podneblju ex.SFRJ, predstavljajuci sarajevsku rok scenu u njenom najboljem izdanju.

U periodu slavnog pohoda BIJELOG DUGMETA u drugoj polovini 70-tih godina sarajevsku pop rok scenu sa manje i vise uspjeha predstavljaju i grupe TESKA INDUSTRIJA, COD, REZONANSA, VOZDRA, koje iza sebe ostavljaju nekoliko vrijednih ostvarenja. Kao kantautor posebno se izdvaja i Jadranka Stojakovic.

"Novi primitivizam"

Krajem 70-tih i pocetkom 80-tih na sarajevsku scenu izlazi jedna nova generacija pod nazivom Novi primitivizam (New Primitivs), koja je imala predstavnike u grupama ZABRANJENO PUSENJE, ELVIS J. KURTOVIC, da bi im se nesto kasnije, na kratko, pridruzili BOMBAJ STAMPA i PLAVI ORKESTAR. Rok muzika nije bila jedina forma izrazavanja novih primitivaca. Pored izdavanja ploca, koncertnih nastupa i promocija njihova ideja, bila je medijski najprisutnija u radio emisiji omladinskog programa. "Top lista nadrealista", koja je ujedno bila i njihov promotivni poligon. Nesto kasnije "lista" nalazi svoj prostor i u televizijskom programu. Izlaskom na scenu novih primitivaca ili New primitivsa, sarajevska muzicka scena je jos jednom dobila na svjezini  ocuvavsi i uspjesno braneci primat najaktuelnijeg   muzickog centra  u  bivsoj SFRJ.

Ova najnovija ili treca generacija sarajevske pop rok skole vecinom je stasala i sticala iskustva u programima koje sam vodio i organizovao u "Slozi", u periodu od 1977. do 1982. godine. Tada su nastupali u anonimnim grupama ZAOKA, FLOTA, TOP, LUCIFER, ZNAK SRECE, PRVI CIN, KAKO KAD, MALI PRINC, ROK APOTEKA, TINA, POSLJEDNJI AUTOBUS, PARADOKS, OZBILJNO PITANJE, VELIKA PORODICA, LINIJA ZIVOTA...

Pored novih primitivaca iz pomenutih grupa izrasli su muzicari koji su formirali nove bendove CRVENA JABUKA, MERLIN, TIFA BEND, VALENTINO, HARI MATA HARI, GINO BANANA, a koji su godinama predstavljali sami vrh domace muzicke scene.

Sarajevska pop rok scena je imala predstavnike u svim muzickim zanrovima. Takoder, najuspjesniju varijantu domaceg hevi metala (heavy metal) prezentovale su grupe VATRENI POLJUBAC, DIVLJE JAGODE i FORMULA 4.

U sarajevskom Domu mladih sam 1986. godine organizovao prvi "Yu haevy metal fest" na kome nastupaju najuspjesniji predstavnici ovog muzickog zanra iz svih krajeva ex.SFRJ. "Yu haevy metal fest" postaje tradicionalna parada teskometalnog roka i jedinstvena manifestacija koja se odrzavala svake godine u novembru mjesecu (od 1986. ) u  Domu mladih pa sve do pocetka rata.

  Sarajevska pop rok scena ili pop rok skola ce u muzickim analima ostati zabiljezena kao njen fenomen, upravo zahvaljujuci najboljim djacima i "zlatnim predstavnicima", koji su svojim pjesmama u protekle tri decenije izrazavali jedinstven sarajevski duh, sastavljen od raznih kultura i tradicije tako isprepletenih i usko vezanih stoljecima. Upravo u tim raznolikim kulturnim tradicijama, a sastavljenim na jednom mjestu, kao izvoru autorske inspiracije, daju onaj specificni muzicki izraz u rok kulturi ovoga grada, zabiljezenim pjesmama od kojih su mnoge prevazisle vremenska ogranicenja i usle u antologiju muzike ovog podneblja.                                     

 

Note:  Rad je izlozen na simpoziju "Prilozi proucavanju muzicke kulturne bastine Bosne i Hercegovine", odrzanom 24. februara 1994. godine u Sarajevu. Organizatori skupa bili su Asocijacija za interkulturne aktivnosti i spasavanje nasljedja BiH (AISN), Muzicka akademija iz Sarajeva...Pokrovitelj simpozijuma bila  je izdavcka kuca "Avicena", a generalni sponzor Otvoreno drustvo "Soros".

Sarajevska Pop-Rock Scena
               1960-1990